باغ ارم

مسجد جامع عتيق

استان فارس و شهر شيراز تعداد بسيارى از بزرگان شعراى فارسى كه آمار ايشان به صدها نفر مى‌رسد را در بر گرفته است كه برخى از آنها را ذكر مى‌كنيم: 

1. بابا كوهى شيرازى .محمد بن عبد الله معروف به بابا كويه يا بايا كوهى شيرازى عارف مشهور و شاگرد ابى عبد الله خفيف شيرازى و ابو سعيد ابو الخير و غير اين دو ، او در سال 420 يا 422 پس از مسافرت و سياخت شهر هاى زيادى در شيراز جان سپرد و در تكيه مشهورش دفن گرديد.

2. زكى شيرازى . عبد الله بن ابى تراب بن بهرام بن زكى استاد قاضى بيضاوى و قطب شيرازى و ابى بحاش ظهير مرغش مىباشد ، بيضاوى كرامت زنده شدن پس از مرگ را به او نسبت داده است، او در سال 677 درگذشته است.

3. سعدى شيرازى . حكيم و عارف، مشرف بن مصلح الدين بن عبد الله شيرازى بزرگترين شاعران ايران در قرن هفتم و برجسته ترين ايشان در غزل كه مدح سلطان سعد الدين زنگى را مى گفته است و به اين سبب به سعدى متخلص گرديده است در دهه اول از اين سده به دنيا آمد و در 17 ذي الحجه 691 در شيراز وفات يافت، قبرش زيارت گاه مشهورى است و اشعار زياد و ديوان هاى متعددى دارد كه بوستان و گلستان و غير اين دو از آنها است .

4. مجد همكر شيرازى. اصل او از يزد است و ساكن شيراز بوده است او ملك الشعراء اتابك سعد بن زنگى و نيز نديم وى بوده است و با اوبه بازى نرد مى پرداخته چرا كه در اين بازى مهارت داشته است ، سپس وزير شده و پس از آن به اصفهان رفته و صاحب ديوان جوينى را مدح كرده است ، او معاصر سعدى بوده است و در سال 695 وفات يافته است.

5. حافظ شيرازى . نام او بسيار مشهور است و هيچ شاعر ايرانى نه قبل از وى و نه پس از او به شهرتش نرسيده است ، او خواجه شمس الدين محمد است كه حافظ شيرازى خوانده مى شود و اين به جهت حفظ قرآن است كه خودش هم در بعضى از اشعارش به آن اشاره مى كند :

نديدم خوشتر از شعر تو حافظ به قرآنى كه اندر سينه دارى

به ديوان او لسان الغيب گفته مى شود و مشهورترين ديوان هاى فارسى است حافظ ديوانش را در زمان حيات خود جمع نكرد بلكه بعضى از معاصران و مصاحبانش پس از وفات او آن را جمع كردند اين ديوان به زبانهاى متعدد ترجمه شده است و شروح زيادى دارد .

حافظ شيرازى در سال 729 هجرى در شيراز متولد شد و در حدود 792 با اختلافى كه در تواريخ هست وفات كرد ، قبر او در شيراز در مزار معروف حافظيه قرار دارد كه براى تبرك و زيارت به آنجا مى روند .

6.مشتاق شيرازى. اسم او ملا حسين قصه خوان است در شيراز متولد شد و در سال 905 وفات يافت او ديوانى هم دارد .

7. . مكتبى شيرازى . او معلم كودكان در مسجد بردى در شيراز بوده است و تخلص خود را از شغل خود گرفته است وى قصد داشت پنجگانه اى در قبال خمسه نظامى كه ليلى و مجنون و مخزن الاسرار آن معروف است ، به نظم در آورد ،كتاب كلمات عليّه غراء كه 60 كلمه از كلمات امام على عليه السلام را به نظم در آورده است از آن اوست اين كتاب در تهران در 1500 بيت به چاپ رسيده است اين شاعر در سال 916 وفات كرده است .

8. اهلى شيرازى . او محمد، متخلص به اهلى عارف و شاعر، متوفى در شيراز به سال 942 است كليات اهلى از آن اوست كه بخشى از آن به نام خرد نامه اهلى در كتابخانه مجلس موجود است .

9. امرى شيرازى . اسم او قاسم و تخلص وى امرى يا اميرى است او درعلم اعداد و رموز نقاط تبحر داشته است، از جانب دشمنانش به كفر و زندقه متهم گشت و شاه طهماسب چشم او را در سال 973 در آورد و در شيراز به دست عوام در سال 999 به قتل رسيد.

10. شعله شيرازى . اسم او اغو پور خان فرزند امام قلى خان جاكم فارس فرزند الل وردى خان افشار است ، همزمان با كشته شدن پدرش امام قلى خان چشم او به دست شاه صفى در 1043 در آورده شد.

11. رضا شيرازى . اسم او حكيم شاه رضا شيرازى است وى از فضلا و حكما است او ديوانى به نام حكيم شاه رضا دارد در عصر سلطان اكبر پادشاه به هند سفر كرده و در همانجا هم وفات يافته است .

12. سكوت شيرازى . او در اصفهان نزد نور على شاه و مشتاق على شاه تلمذ كرده است آنگاه به وطن خود شيراز بازگشته و حسين على ميرزا فرمانفرما قصد داشت براى خوشنودى عوام او را به قتل برساند اما وى با حلم و سكوت خود از مهلكه نجات يافت ، او در سال 1239 وفات كرد و به جاى خود حاج محمد حسين را باقى گذارد او در شاه چراغ مدفون گرديد و وصال شيرازى هم در مرگ او رثاء گفت .

13. منظور شيرازى . اسم او محمد ابراهيم دنبلى است از نديمان سلطان فتحعليشاه است و در سال 1254 وفات كرده او ديوانى هم دارد.

14. سياف شيرازى. نام او حاج على اصغر از فرقه صوفيه است كه درسال 1262 وفات يافته است از او منظومه گنج الاسراردر پنج جلد در كتابخانه رضوى موجود است و نيز يك مثنوى به نام جنان وصال در هفت جلد از آن اوست .

15. بسمل شيرازى . او ميرزا على اكبر نواب شيرازى است كه در شعر خود ملقب به بسمل است وى درسال 1187 متولد و 1263 در شيراز متوفى شده است او شاگرد حاج محمد حسن قزوينى ساكن شيراز و صاحب كتاب رياض الشهاده است او در شعر اضافه اى به ديوان او كتاب اندرزنامه منظوم و نيز تاليفاتى در علوم ديگر دارد.

16. بيدل شيرازى . او حاج ميرزا رحيم فرزند محمد طبيب اصفهانى است كه به دستور كريم خان زند به شيراز آمد بنابراين بيدل در آنجا متولد شد ، اجداد او اطباء دربار صفوى بودند او به فخر الدوله ملقب شده وطبيب دربار فتحعليشاه بوده است و بعد از مرگ او و جلوس محمد شاه به حج رفت و بازگشت و در قم وفات يافت.

17. وصال شيرازى . ميرزا محمد شفيع فرزند محمد اسماعيل شيرازى متخلص به وصال ، شاعر مشهور به ميرزا كوچك در 1197 متولد و در سال 1268 وفات يافته است ابتدا تخلص او مهجور بوده و سپس مرشد او عارف سيد ابو القاسم (سكوت ) آن را به وصال تغيير داده است ديوان وصال و بزم وصال كه فارسى و در غالب مثنوى است از اوست ديوان او در شش هزار بيت در مرثيه است .

18. حجاب شيرازى . او فتحعلى فرزند جعفر شاعر و خطاط شيرازى است وى در شيراز در سال 1269 وفات كرده و در شاه چراغ مدفون گرديده است او ديوان شعرى دارد و نمونه اى از خط خوب او به صورت دو كتاب ( سبحْة الابرار ) و ( اللوايح) باقى است .

19. حكيم شيرازى . او ميرزا محمود فرزند وصال شيرازى است كه متخلص به حكيم است او شاعرى خوشنويس بوده و در سال 1234 متولد و در 1274 وفات يافته ، از او ديوان شعرى باقى است.

20. داورى شيرازى . اسم او محمد است و فرزند سوم ميرزا كوچك وصال شيرازى است در 1238 متولد و در 1284 وفات كرده است ديوان داورى شيرازى از آن اوست .

21. سامانى شيرازى . اسم او محمد حسن فرزند حبيب الله معروف به حكيم قاانى است در شيراز متولد گرديد و به همراه پدرش ساكن تهران شده و به تحصيل اشتغال يافت تا اينكه در فنونى چند مهارت پيدا كرد وى در سن جوانى در سال 1285 وفات كرده و ديوانى از خود به جاى گذارد .

22. توحيد شيرازى . اسم او ميرزا اسماعيل فرزند ميرزا محمد شفيع مشهور به ميرزا كوچك كه متخلص به وصال شيرازى است، مىباشد ، كه پنجمين فرزند وصال است در 1236 متولد و با مرض وبا در 1286 در حالى كه فرزندى از خود به جاى نگذاشت وفات كرد او ديوانى هم دارد ديوان او را برادرش كه متخلص به يزدانى است با زحمت بسيار جمع كرده تا به 2500 بيت رسيد.

23. محرم شيرازى . اقا ضياء الدين على محمد فرزند عالم نور الدين محمد از نوادگان شاهرخ و فرزندان صفويه است ، درسال 1265 از شيراز به عراق مسافرت كرد ، ديوان او در ده هزار بيت است .

24. مرشد شيرازى . او فرزند خواجه ميرك شيرازى است، ديوان مرشد از اوست ، برادر وى مسعود هم شاعر بوده است .

25. وقار شيرازى . ميرزا احمد فرزند وصال شيرازى متخلص به وقار است ، در 1232 متولد و در 1289 وفات يافت ، ديوان شعرى به فارسى به نام بهرام و بهروز كه در بمبيى چاپ شده است از او باقى مانده است .

26. رحمت شيرازى . او ميرزا عبد الله فرزند محمود متخلص به حكيم فرزند وصال شيرازى است ، او ديوان شعرى هم دارد .

27 . روحانى شيرازى. او ميرازا على فرزند مير عبد الوهاب يزدانى فرزند وصال شيرازى است در شيراز در سال 1257 متولد گرديد و در ادب و خط و نقاشى مهارت پيدا كرد او در سال 1288 به بمبيى سفرنمود و با نجفقلى ميرزا به سياحت آن بلاد پرداخت و آنچه ديد تحت عنوان سفرنامه نوشت ، براى بار دوم درسال 1297 به هند رفت و بازگشت ، از جمله آثار او به نظم كشيدن بينوايان ويكتور هگو و نيز گلشن وصال در حالات نزديكانش مى باشد .

28. شكيب شيرازى . اسم او مير عبد الوهاب وشاگرد ميرزا كوچك وصال است .

29. محمد صالح شيرازى . او از شيراز به اصفهان هجرت كرد در همان جا جان سپرد .

30. صبوحى شيرازى . او نانوايى شاعر بوده است .

31. ضياء شيرازى . او ميرزا قاسم فرزند محمد حسين (همدم) فرزند ميرزا على (فخر) فرزند ميرزا رحيم (بيدل) شيرازى است .

32. فرهنگ شيرازى . او ميرزا ابو القاسم فرزند ميرزا كوچك است كه متخلص به وصال مى باشد ، در سال 1242 متولد و در 1309 وفات يافته است ، او در نگارش و زيبايى خطوط هفتگانه به پدرش اقتداء كرده است ، وى شاعرى است كه به فارسى وعربى شعر دارد و به فرهنگ متخلص شده است ولادت و مرگ او در شيراز بوده است شاگرد پدر و برادرش اكبر ميرزا احمد وقار بوده است كه وى از او فن شعر و ادب را فراگرفته است ، همچنين رياضايات و علم جفر و رمل و زبان فرانسه هم درس گرفته بود ، او با صاحبان فن و شعرا معاصرش پيوند هاى مستحكمى داشته است ، آثار او عبارتند از :

1. ترجمه البارع فى احكام النجوم ( فارسى در علم نجوم) كه ترجمه كتاب على ابن ابى الرجال شيبانى است ، و هشت جزء دارد دو جزء را با حمايت معتمد الدوله حاكم فارس تمام كرد و باقى آنرا ميرزا محمد امين موسوى خراسانى تكميل كرد .

2. ديوانى ( فارسى ـ عربى در شعر) كه حدود ده هزار بيت دارد بعضى از قصايد او در مجمع الفصحاء و دانشمندان فارس نقل شده است .

3. ذخر السفاهه على طب البلاهه ( سكنجبينيه ، فارسى / متفرقات ) اين كتاب نقدى است با ريشخند نسبت به كسانى كه در كتابت سخت و غامض قلم مىزنند و يا بى مناسبت از موضوعى به موضوع ديگر منتقل مىشوند ، ضمنا مسايلى در فقه و حديث و موسيقى و هندسه و عروض و جفر را هم متعرض شده است .

4. رساله اى در خانواده وصال ( فارسى / تراجم ) اين كتاب را به درخواست ميرزا حسن فسايى مولف فارسنامه ناصرى تاليف كرده است .

5. شرح حدايق السحر (فارسى / تراجم ) اين كتاب شرحى است براى كتاب رشيد الدين وطواط كه در سال 1297 هجرى انرا تاليف كرده است .

6. فرهنگ فرهنگ ( فارسى ـ عربى ـ تركى / لغت ) اين كتاب معجمى است لغوى يك مقدمه و دوقسمت دارد قسمت اول داراى 31 باب در مطلق مفردات است ، و قسمت دوم 29 باب دارد و مفردات خاص را در بر گرفته است ، او در سال 1276 هجرى از اين كتاب فارغ شده است .

33. يزدانى شيرازى . اسم او عبد الوهاب و كوچكترين فرزندان وصال شيرازى است كه هم خطاط بوده ، هم به فنون آشنا وهم به فارسى و عربى شعر مى گفته است ، خط او بر كتيبه هاى مقبره شاه چراغ در شيراز و نيز حرم رضوى موجود است ، ديوان او در هزار و پانصد بيت است وى در 1328 وفات كرده و نزد برادرش فرهنگ به خاك سپرده شد.

34. خرم شيرازى . او ميرزا ابو الحسن شاعر و متخلص به خرم شيرازى است ، گويند كه شهر شيراز را به جهت اينكه حاكم استان فارس را هجو كرده بود ترك كرد ، و به هند رفته و در مينا بمبيى اقامت گزيده است ،نيز به عتبات مقدسه در عراق سفر كرده و قصيده اى غراء در مدح امام موسى بن جعفر عليه السلام گفته است كه سيد صدر او را به صدر الشعراء لقب داده ، وى درسال 1335 وفات كرده است .

35. شوريده شيرازى . حاج محمد تقى فرزند عباس شيرازى ملقب به فصيح الملك و مجد الشعراء در سال 1274 متولد وبه سال 1354 جان سپرده است ، ديوان او بيش از 14000 بيت دارد .

36. خاكى شيرازى . ميرزا محمد امين ملقب به خاكى شاه ، به عراقين مسافرت كرده و به عرفاء پيوسته است ، پس از اخراج استادش محب عليشاه جشتى از شيراز در صومعه اى خارج از شهر در تكيه هفتنان مى نشسته ، و در اواخر عمرش به تهران منتقل شده و در همانجا مرده است ،در آنجا شعراى ديگرى غير از او بودند كه تخلص ايشان خرم بوده است ، از آنها ميرزا محمود حمزوى است كه در 1306 در شيراز متوفى شده و در شاه چراغ مدفون گرديده است ، نيز نجفعلى شيرازى از نديمان صاحبقران ميرزا فرزند فتحعليشاه كه هر هفته غزلى مى سروده و براى سلطان مى خوانده و جايزه مى گرفته است ، مى باشند .

37. صدر الافاضل شيرازى. ميرزا لطفعلى (1268ـ1350 ) ابتدا متخلص به فانى و بعد (1294) به دانش بوده است ديوان او مشتمل بر بيش از ده هزار بيت مى باشد كه نزد نوادگان او به نام نصيرى امينى ( به جهت اينكه ايشان خود را به خواجه نصير طوسى منتسب مى كنند ) موجود است .

مسلمانان به پيروى از ساسانيان، ايالت فارس را به پنج ولايت که هر کدام را يک کوره مى‌گفتند، تقسيم کردند. اين تقسيم‌بندى تا حملهٔ مغولان برجاى بود. پنج کورهٔ فارس عبارت بود از: کورهٔ اردشير خوره که مرکز آن شيراز بود، کورهٔ شاپور خوره که مرکز آن شهر شاپور بود، کورهٔ ارجان که مرکز آن به همين نام بود، کورهٔ استخر که مرکز ان پرس‌پليس بود و کورهٔ دارابجرد که مرکز آن دارابجرد بود.

فارسيان از آغاز عاشق خاندان نبوت و اهل بيت بودند. اولين ايرانى که در جستجوى پيامبر به سوى حجاز شتافت و به دين اسلام مشرف شد، سلمان فارسى بود که اين افتخار را يافت که خاتم پيامبران دربارهٔ او مى‌فرمايد: سلمان از اهل بيت ماست.

در زمان ضعف قدرت خلافت در قرن سوم هـ.ق، فارس به تصرف يعقوب ليث مؤسّس سلسله صفاريان درآمد. وى شيراز را تصرف کرد و برادرش عمروليث مسجد جامع بزرگى در شهر ساخت که هنوز پابرجاست. پس از آن، فارس به تصرف آل‌بوبه درآمد و عضدالدوله ديلمي بر بيشتر ايران و قسمتى از بين‌النهرين تسلط يافت. از کارهاى برجسته او ساختن بند امير بر رود کر بود.

پس از آل‌بويه، سلجوقيان بر فارس مسلط شدند. با ضعف سلاجقه، سنقرابن مودود، دودمان اتابکان فارس را تأسيس کرد. اين دودمان، در ۵۴۳ هـ.ق بر سرزمين فارس فرمانروايى يافت و آخرين فرمانرواى آن، آبش خاتون، پس از يک سال سلطنت در ۶۶۷هـ.ق به همسرى منکو تيمور، يکى از پسران هلاکوخان مغول درآمد. از آن پس سلطنت وى نامى بيش نبود و چندى نگذشت که فارس به دست امراى مغول افتاد.

در ۷۵۴ هـ.ق، امير مبازرالدين محمد پادشاه سلسله آل‌مظفر، فارس را تصرف کرد. شاهان اين دودمان تا سال ۷۹۵ هـ.ق، که امير تيمور خاندان آل‌مظفر را برانداخت بر فارس فرمانروايى داشتند.

در سال ۹۰۹ هـ.ق، فارس تخت استيلاى شاه اسماعيل صفوى درآمد. در زمان او جانشينان، فارس و مرکز آن شيراز، آبادى و رونق يافت. در اين دوران، الله‌وردى خان و پسرش امامقلى خان فرمانروايان کاردان و با تدبير فارس در زيبا ساختن و آبادانى شهر شيراز کوشيدند.

در جنگ ميان نادرشاه و افاغنه غلزايى تحت فرمان اشرف افغان، فارس رنج و ويرانى فراوانى ديد. اين جنگ با شکست افاغنه در ۱۱۴۲ هـ.ق پايان يافت.

پس از مرگ نادر، بار ديگر فارس دستخوش پريشانى شد، ولى با روى کار آمدن کريم‌خان زند صلح و آبادى به اين ناحيه بازگشت. از کاردانى و تدبير و دورانديشى کريم‌خان، آثار ارزشمندي، به ويژه در شهر شيراز به جاى مانده است.

پس از مرگ کريم‌‌خان در سال ۱۱۹۳ هـ.ق، بر سر جانشينى او ميان بازماندگانش اختلاف پديد آمد و سرانجام، لطفعلى خان زند به فرمانروايى رسيد. پس از آن، فارس در جنگ‌هاى لطفعلى خان زند و آقا محمد خان قاجار آسيب فراوان ديد و سرانجام قاجاريه حکومت يافتند. پس از وفات فتحعلى شاه در سال ۱۲۵۰ هـ.ق، پسرش حسينعلى ميرزا فرمانفرما در فارس به دعوى سلطنت برخاست، اما کارى از پيش نبرد.

فارس در دوران قاجاريه، همچنان از ايالات آباد و پراهميت کشور به شمار مى‌آمد و راه ارتباطى خليج‌فارس و مرکز به عنوان نخستين خاکريز، مورد توجه خاص استعمارگران بود. اما مردم قهرمان اين سرزمين کهن، هيچ‌‌گاه در مقاومت و مبارزه با استعمار و استبداد از پا ننشستند. نهضت تنباکو به رهبرى ميرزاى شيرازي در سال ۱۳۰۹ هـ.ق همواره الهام‌بخش مبارزات ضداستبدادى و ضداستعمارى ايران و منطقه بوده است.

پس از قاجار، اگرچه فارس نقش ارتباطى مهم خود را از دست داد، ولى به علت داشتن آثار با‌ارزش سياسى و تاريخى و آرامگاه‌هاى دانشمندان، شاعران و عرفاى بزرگى چون سعدي، حافظ، ابوعبداله، ملاصدرا، خواجو، شيخ روزبهان و بواسحاق کازرونى و ... همچنان به عنوان يکى از پرآوازه‌ترين استان‌هاى ايران با شهرتى جهانى در گستردهٔ فرهنگ و ادب و عرفان جايگاه خود را حفظ کرد. افزون بر اين حرم‌هاى مطهر شاه‌چراغ (ع)، سيد علاءالدين حسين (ع)، على بن حمزه (ه) و ... همواره فارس را در چشم عاشقان اهل بيت و شيعيان جهان گرامى داشته است.